చంద్రుడిపై ఆధిపత్య పోరు: భారత్ ముందున్న సవాళ్లు
సూర్య సైన్స్ & డిప్లొమసీ డెస్క్, బెంగళూరు: అంతరిక్షంలో అమెరికా పౌరుల శాశ్వత ప్రాతినిధ్యం, వనరుల వినియోగమే లక్ష్యంగా అమెరికా అధ్యక్షుడు డొనాల్డ్ ట్రంప్ జారీ చేసిన ‘అమెరికన్ డిక్లరేషన్ ఆఫ్ ఫ్రీడమ్ ఇన్ స్పేస్’ ప్రకటన అంతర్జాతీయంగా పెను సంచలనం సృష్టిస్తోంది. చంద్రుడితో పాటు సౌర వ్యవస్థలోని ఖగోళ శకలాలపై నిబంధనలను నిర్దేశించే సరికొత్త ఆధిపత్య పోరుకు ఇది తెరలేపింది. అంతరిక్షం మానవాళి ఉమ్మడి సంపద అని చెబుతూనే, అమెరికా పౌరుల శాశ్వత స్థావరాలు, అమెరికా చట్టాల విస్తరణకు ప్రాధాన్యతనివ్వడం భవిష్యత్తులో అంతరిక్ష వలసవాదం (Space Colonisation), వనరుల యాజమాన్య హక్కులపై తీవ్ర ఘర్షణలకు బీజం వేసేలా ఉందని రక్షణ, అంతరిక్ష నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు.
ఈ అంతర్జాతీయ స్పేస్ రేస్ పరిణామాలు భారత్ వంటి వర్ధమాన అంతరిక్ష అగ్రరాజ్యానికి క్లిష్టమైన వ్యూహాత్మక పరీక్షగా మారాయి. ప్రస్తుతం అంతరిక్ష రంగం రెండు ప్రధాన కూటములుగా చీలిపోయింది: అమెరికా నేతృత్వంలోని 'ఆర్టెమిస్' కూటమి ఒకటి కాగా, రష్యా-చైనా సంయుక్తంగా నడిపిస్తున్న 'ఇంటర్నేషనల్ లూనార్ రీసెర్చ్ స్టేషన్' (ILRS) కూటమి మరొకటి. ఈ రెండు అగ్ర కూటముల మధ్య భారత్ తన వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తిని (Strategic Autonomy) కాపాడుకుంటూ, గ్లోబల్ రూల్స్ తయారీలో తన స్వరాన్ని ఎలా వినిపిస్తుందనేది ఆసక్తికరంగా మారింది.
భారత్ ఎదుర్కొంటున్న కీలక వ్యూహాత్మక సవాళ్లు:
విరుద్ధ ఒప్పందాల మధ్య సమతుల్యత
భారత్ 2023లో అమెరికా ప్రతిపాదించిన ‘ఆర్టెమిస్ అకార్డ్స్’పై సంతకం చేసింది. మరోవైపు 1979 నాటి ఐక్యరాజ్యసమితి 'మూన్ అగ్రిమెంట్' (Moon Agreement)లోనూ భారత్ సంతకందారుగా ఉంది (రాటిఫై చేయనప్పటికీ). ఈ రెండు ఒప్పందాల మధ్య చంద్రుడి వనరుల యాజమాన్యంపై భిన్నమైన వైఖరులు ఉండటంతో, తన ప్రాధాన్యతలను స్పష్టం చేసుకోవాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.
భారత్ సొంత స్పేస్ విజన్ 2047
నాసా తన మూన్ బేస్ ప్రోగ్రామ్‌లో భాగస్వామి కావాలని ఇస్రోకు ఆహ్వానం పంపినప్పటికీ, భారత్ ఇప్పటికే తన స్వంత ‘స్పేస్ విజన్ 2047’ను ప్రకటించింది. దీని ప్రకారం 2035 నాటికి 'భారతీయ అంతరిక్ష స్టేషన్' (BAS) నిర్మాణం, 2040 నాటికి చంద్రుడిపైకి భారత వ్యోమగామిని సురక్షితంగా దించడం ప్రధాన లక్ష్యాలుగా ఉన్నాయి.
అగ్రరాజ్యాల పక్షపాతంలో చిక్కుకోకుండా ఉండటం
భారత స్పేస్ అసోసియేషన్ (ISpA) డైరెక్టర్ జనరల్ లెఫ్టినెంట్ జనరల్ ఎ.కె. భట్ (రిటైర్డ్) విశ్లేషణ ప్రకారం.. ట్రంప్ ప్రకటనను కేవలం రాజకీయ ప్రకటనగా కొట్టిపారేయలేమని, అది అమెరికా అధికారిక భవిష్యత్ విధానాన్ని సూచిస్తోందని పేర్కొన్నారు. అగ్రరాజ్యాల మధ్య పెరుగుతున్న అంతరిక్ష పోటీలో భాగస్వామిగా ఉంటూనే, వారి భౌగోళిక రాజకీయ (జియోపొలిటికల్) ఎంపికలకు భారత్ బందీ కాకుండా తన జాతీయ ప్రయోజనాలను కాపాడుకోవడం అత్యంత అవసరమని అభిప్రాయపడ్డారు.
చంద్రుడిపై స్థావరాల నిర్మాణం, ఖనిజాల తవ్వకాలకు సంబంధించిన అంతర్జాతీయ నిబంధనల రూపకల్పనలో గ్లోబల్ సౌత్ మరియు భారత్ వంటి దేశాల హక్కులు హరించివేయబడకుండా.. స్వతంత్ర అంతరిక్ష శక్తిగా తన ప్రత్యేకతను చాటుకోవడమే భారత్ ముందున్న అతిపెద్ద సవాలుగా నిలవనుంది.
