గ్రామీణ పారిశుధ్యంలో మార్పులు

న్యూఢిల్లీ:భారతదేశ గ్రామీణ పారిశుధ్య కార్యక్రమం కేవలం మరుగుదొడ్ల నిర్మాణానికే పరిమితం కాకుండా నిరంతర పరిశుభ్రత, వ్యర్థాల నిర్వహణ, సమాజ భాగస్వామ్యం దిశగా విప్లవాత్మక మార్పులు తీసుకొస్తోంది. 2014లో స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ (SBM) ప్రారంభమైనప్పుడు 39 శాతంగా ఉన్న గ్రామీణ పారిశుధ్య కవరేజ్, 2019 నాటికి 100 శాతానికి చేరుకుంది. ఈ ఐదేళ్ల కాలంలో 10.28 కోట్లకు పైగా మరుగుదొడ్లను నిర్మించడంతో గ్రామీణ భారతదేశం బహిరంగ మలవిసర్జన రహిత (ODF) ప్రాంతంగా అవతరించింది. ప్రస్తుతం ప్రారంభమైన స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్-గ్రామీణ్ (SBM-G) రెండవ దశలో ODF హోదాను నిలబెట్టుకోవడంతో పాటు గ్రామాల్లో ఘన, ద్రవ వ్యర్థాల నిర్వహణను బలోపేతం చేయడంపై ప్రధానంగా దృష్టి సారించారు.

దీనిలో భాగంగా గ్రామాలను ODF ప్లస్ (ఆకాంక్షిత, అభివృద్ధి చెందుతున్న, ఆదర్శ) దశలుగా వర్గీకరిస్తున్నారు. సెప్టెంబర్ 17, 2026 నాటికి దేశంలో 5.69 లక్షల ODF ప్లస్ గ్రామాలు నమోదు కాగా, వాటిలో 5.25 లక్షల గ్రామాలు ఆదర్శ (మోడల్) స్థాయిని సాధించాయి. అలాగే 5.38 లక్షల గ్రామాల్లో ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణ, 5.65 లక్షల గ్రామాల్లో ద్రవ వ్యర్థాల నిర్వహణ వ్యవస్థలు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. 582 జిల్లాల్లో 1,314 గోబర్ధన్ బయోగ్యాస్ ప్లాంట్లు విజయవంతంగా పనిచేస్తున్నాయి. కేవలం భౌతిక వసతులే కాకుండా ప్రవర్తనా మార్పు కమ్యూనికేషన్ (BCC) ద్వారా ప్రజల రోజువారీ అలవాట్లలో మార్పు తెచ్చేందుకు ప్రచారాలు నిర్వహిస్తున్నారు.

ఈ పారిశుధ్య విప్లవంలో స్వచ్ఛాగ్రహులు, స్వయం సహాయక బృందాల (SHG) ద్వారా మహిళలు కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నారు. పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని హౌరాలో SHG మహిళలు 18 రోజుల్లో 9.32 టన్నుల ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలను సేకరించగా, ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని గోరఖ్‌పూర్‌లో వర్మీకంపోస్ట్ కేంద్రాలను నిర్వహిస్తున్నారు. మధ్యప్రదేశ్‌లోని బేతుల్‌కు చెందిన బబితా ధుర్వే మొదటి మహిళా ఇ-రిక్షా వ్యర్థాల సేకర్తగా మారి పారిశుధ్యం ద్వారా జీవనోపాధిని పొందుతున్నారు. పాఠశాలల్లో విద్యార్థులను భాగస్వాములను చేస్తూ స్వచ్ఛతా జ్ఞాన యాత్రలు, పాఠశాల సంవాద్‌లను నిర్వహిస్తుండగా, గ్రామ పంచాయతీలు, నీటి-పారిశుధ్య కమిటీలు ఈ వ్యవస్థల ప్రణాళిక, పర్యవేక్షణ బాధ్యతలను సమర్థవంతంగా మోస్తున్నాయి.